Over humor, cultuur en betekenis tussen de woorden
Toen ik voor het eerst naar Japan verhuisde, woonde ik in Osaka. Daar merkte ik hoe vanzelfsprekend humor deel kon uitmaken van een gesprek. Zelfs een verhaal over wat je in het weekend had gedaan, leek soms om een clou te vragen. Bleef die uit, dan kon de reactie zijn: ‘Ochi wa?’ Waar is de pointe?
Ik raakte geïnteresserd in manzai, waarin twee comedians elkaar in hoog tempo aanvullen en corrigeren, en bezocht graag voorstellingen van Yoshimoto Shinkigeki. Mijn Japans was nog lang niet perfect. Toch kon ik veel van de humor volgen. Ik begreep de verhoudingen tussen personages, zag wanneer iemand zich vastpraatte en herkende het moment waarop een situatie omsloeg.
Pas toen ik humor probeerde te vertalen, merkte ik hoe groot de afstand tussen begrijpen en overbrengen kan zijn.
Als uitleg de grap vertraagt
Een aantal jaar later, in Tokyo, raakte ik bevriend met een jonge vrouw die rakugo speelde: een vorm van Japans verteltheater waarin één verteller meerdere personages uitbeeldt. Ik associeerde die traditie destijds vooral met oudere mannen. Haar enthousiasme en internationale belangstelling maakten indruk op me. Toen ze me vroeg om haar verhalen naar het Engels te helpen vertalen, ging ik daar graag op in.
Daarbij liep ik tegen iets aan dat verder ging dan onbekende woorden of Japanse gerechten. Voor een buitenlandse lezer kun je een lekkernij toelichten of eventueel vervangen door iets vertrouwders. Maar hoe vertaal je wat een publiek al begrijpt zonder dat het wordt uitgesproken?
Ik wilde context toevoegen. Uitleggen waarom een reactie vreemd was, welke verwachting iemand doorbrak of wat er tussen de personages speelde. Alleen: terwijl ik al die informatie toevoegde, verdween het tempo. Wat in het Japans onmiddellijk werkte, werd in het Engels een passage die eerst begrepen moest worden voordat de grap kon landen.
Het werd daarom zoeken naar een situatie of formulering die in het Engels een vergelijkbaar gevoel opriep, ook wanneer de woorden anders waren.
Begrijpen gebeurt ook tussen de woorden
Aan de Rikkyo-universiteit richtte ik me op Japanse communicatiestijlen. Daar onderzocht ik hoe taal samenhangt met sociale verhoudingen en culturele verwachtingen. Die belangstelling herkende ik ook in mijn ervaring met comedy.
Tijdens een voorstelling luister je naar veel meer dan de letterlijke tekst. Je hoort aarzeling of zelfverzekerdheid, ziet een blik en merkt hoe iemand op een ander reageert. Zelfs als je niet ieder woord begrijpt, zie je wel dat iemand zijn gezicht probeert te redden. Of dat iemand graag belangrijk wil lijken en juist daardoor iets onhandigs zegt.
Je kunt zo’n situatie herkennen voordat je precies kunt uitleggen hoe de grap is opgebouwd. Bij het vertalen moet je vervolgens beslissen hoe een ander publiek diezelfde situatie kan herkennen. Welke informatie is nodig? Wat kan impliciet blijven? En hoe behoud je de verrassing?
Dat maakt een grap niet per definitie onvertaalbaar. Het betekent wel dat een letterlijke vertaling soms te weinig doet.
Ver weg, en toch herkenbaar
Na mijn verblijf vroegen mensen vaak wat er in Japan het meest anders was. Er waren genoeg verschillen om over te vertellen. Maar wat me minstens zo sterk was bijgebleven, was hoeveel ik herkende.
Aan de andere kant van de wereld ontmoette ik mensen die erbij wilden horen, ergens trots op waren, onzeker werden of zich uit een ongemakkelijke situatie probeerden te praten. De sociale regels konden anders zijn. Het verlangen om gewaardeerd te worden, of de schaamte wanneer iets misging, voelde vertrouwd.
Dat verklaart voor mij een deel van de herkenning in humor. Culturele verschillen verdwijnen daarmee niet. Ze beïnvloeden wat vanzelfsprekend is, wat ongepast voelt en waarover gelachen wordt. Maar binnen die verschillen kunnen we gedrag en emoties herkennen die ons niet vreemd zijn.
Wat een ander nodig heeft om je te begrijpen
Die ervaring is me bijgebleven, ook in mijn redactionele werk. Een schrijver heeft vaak context in zijn hoofd die voor de lezer nog ontbreekt. De vraag is dan welke informatie nodig is, waar die moet staan en hoeveel uitleg helpt.
Bij een grap kan te veel uitleg de timing verstoren. In een andere tekst kan een ontbrekende tussenstap juist de hele gedachte onbegrijpelijk maken. In beide gevallen kijk je naar de weg die de lezer aflegt.
Misschien is dat wat me zo fascineert aan taal: hoeveel we ermee kunnen overbrengen, en hoeveel van dat begrijpen al gebeurt voordat alles is uitgesproken.